Strafrecht bij en milieucriminaliteit: wanneer is sprake van een strafbaar milieudelict strafbaar?

Wat is strafrecht?

Milieucriminaliteit is een vorm van criminaliteit die schade toebrengt aan de natuur, onze leefomgeving en onze gezondheid. Het is belangrijk dat we die schade zoveel mogelijk verkleinen en voorkomen. Een van de manieren om dat te doen, is door milieucriminelen aan te pakken.

Om de samenleving veilig te houden, hebben we in Nederland rechten, wetten en regels vastgelegd. Als iemand (of een bedrijf) de wet overtreedt, komt het strafrecht in beeld. Met dit recht kan de overheid mensen of bedrijven straffen die zich niet aan de wet houden. Alles wat strafbaar is, ook op het gebied van milieucriminaliteit, staat beschreven in het Wetboek van Strafrecht.

Maar waarom hebben we dit systeem eigenlijk? Het strafrecht helpt de maatschappij op verschillende manieren. Het maakt het mogelijk om milieuvervuilers te straffen. Tegelijkertijd beschermt het strafrecht de milieuregels die we in Nederland hebben opgesteld om onze leefomgeving gezond te houden. En doordat het bestraffen van milieudelicten afschrikt, helpt het ook om (herhaling van) milieudelicten te voorkomen.

Het Wetboek van Strafrecht

In het Wetboek van Strafrecht staan alle regels over wat wel en niet mag in Nederland. Ook lees je in het Wetboek van Strafrecht welke straffen er horen bij een overtreding of misdrijf.

Ook milieudelicten (overtreding van milieuregels) kunnen onder dit wetboek vallen. Dit gebeurt natuurlijk niet bij elk klein foutje; de overheid zet het strafrecht pas in als het echt ernstig is. Bijvoorbeeld wanneer de schade voor de natuur of de leefomgeving heel groot is, of er gevaar dreigt voor de gezondheid van mensen. Of als een bedrijf expres de regels overtreedt terwijl het weet dat iets niet mag – zeker als dit vaker achter elkaar gebeurt.

Niet elke misstap rondom milieuregels leidt dus meteen tot een strafzaak. Vaak probeert de overheid een probleem eerst op te lossen via het bestuursrecht. Dan krijgt een bedrijf bijvoorbeeld een waarschuwing of een dwangsom (boete) om de fout te herstellen. Pas als die aanpak niet helpt, of als de situatie duidelijk te ernstig is, komt het strafrecht in beeld.

Speciale opsporingsambtenaren onderzoeken dan wat er is gebeurd en maken een dossier op. Dit dossier gaat naar het Openbaar Ministerie (OM). Een officier van justitie bekijkt alle bewijzen en bepaalt uiteindelijk of de verdachte voor de rechter moet komen.

Wanneer is milieucriminaliteit strafbaar?

In het Wetboek van Strafrecht staat precies omschreven wanneer schade aan de natuur overgaat in een misdrijf. Waar bij een ‘normale’ vernieling strafrecht om de hoek komt kijken als er bezittingen worden gesloopt, gaat het bij milieudelicten om het beschadigen van onze gezamenlijke leefomgeving. Dit is bijvoorbeeld het geval als een bedrijf illegaal gevaarlijke stoffen loost of uitstoot, terwijl het weet dat dit niet mag.

Twee dingen spelen altijd mee voor de strafbaarheid van milieucriminaliteit: de intentie (de bedoeling) en de gevolgen.

Overtreedt een bedrijf 'willens en wetens' de regels, bijvoorbeeld door vergunningen bewust te negeren om kosten te besparen? Dan is dat strafbaar. Ook geldt dat hoe groter de gevolgen voor mens, dier en natuur zijn, hoe sneller het strafrecht in beeld komt. Denk aan giftige stoffen die in de bodem trekken of in de lucht terechtkomen.

Een bekend voorbeeld is Tata Steel. Het Openbaar Ministerie besloot het bedrijf strafrechtelijk te vervolgen, omdat het ervan verdacht werd de leefomgeving bewust en illegaal te vervuilen met schadelijke stoffen. Dit laat zien dat zelfs de grootste bedrijven zich gewoon aan de milieuwetten moeten houden.

Op de website van het NOS lees je meer over de vervolging van Tata Steel door het OM.

Kan milieucriminaliteit via twee rechtsgebieden tegelijk worden aangepakt?

Bij het aanpakken van milieucriminaliteit wordt soms voor verschillende 'juridische routes' tegelijk gekozen. Dan wordt een bedrijf bijvoorbeeld door de gemeente met een dwangsom gedwongen om de milieuvervuiling direct op te ruimen, terwijl het OM tegelijkertijd laat onderzoeken of het bedrijf kan worden bestraft. De overheid zet in dit voorbeeld beide middelen in: bestuursrecht en strafrecht. Door het strafrecht rondom milieuwetten op die manier in te zetten, wordt tegelijkertijd de leefomgeving beschermd en de dader aangepakt.

Strafrecht bij milieucriminaliteit geeft erkenning voor het slachtoffer

Hoewel het strafrecht vooral bedoeld is om te bestraffen, is het voor slachtoffers en omwonenden ook een belangrijk stuk erkenning. Als een rechter hardop uitspreekt dat een organisatie of persoon fout heeft gehandeld, geeft dat rust en het gevoel dat er rechtvaardigheid is.

Wie onderzoekt strafbare milieudelicten?

Als er ergens ernstige milieuschade ontstaat, of als iemand een vorm van milieucriminaliteit vermoedt, is het aan de overheid om dit te onderzoeken. Dit gebeurt door verschillende organisaties van de overheid. Zo heeft de politie een speciaal team van milieurechercheurs, en werken gemeenten samen met omgevingsdiensten.

Ook werken er onder leiding van het Openbaar Ministerie (OM) verschillende bijzondere opsporingsdiensten in Nederland, met elk een eigen focusgebied. Een verdachte situatie met giftig afval zal de ILT-IOD bijvoorbeeld eerder onderzoeken, waar fraude met voedsel (zoals paardenvlees verkopen als rundvlees) eerder zal worden onderzocht door de NVWA-IOD. Dit soort milieuzaken vallen binnen het Nederlandse rechtssysteem onder het ‘bijzonder strafrecht’, omdat er heel andere regels en (bijzondere) opsporingsdiensten bij komen kijken dan bij reguliere misdrijven.

Zodra het dossier van een onderzoek klaar is, gaat het naar het OM. De officier van justitie van het OM bekijkt dan of er genoeg bewijs is om de zaak strafrechtelijk te vervolgen. Ook bepaalt de officier van justitie of de verdachte (persoon of bedrijf) uiteindelijk voor de strafrechter moet komen.

Wil je een kijkje achter de schermen? Op Slachtofferwijzer lees je onder andere het verhaal van Arnold Posthuma, hoofd van de opsporingsdienst van de ILT-IOD. Hij vertelt hoe hij met zijn teams milieucriminelen opspoort en waarom dit werk hem persoonlijk raakt.

De strafrechter

Als het Openbaar Ministerie besluit om een zaak door te zetten, komt deze uiteindelijk voor de rechter. De strafrechter heeft in dit proces de definitieve stem en beantwoordt drie belangrijke vragen:

• Is het gedrag echt strafbaar? (De rechter controleert of de wet inderdaad is overtreden.)
• Is de verdachte hiervoor verantwoordelijk? (Er moet worden vastgesteld of de verdachte de schuldige is. Dit kan gaan om een persoon of een bedrijf.)
• Welke straf of maatregel is passend? (Als de verdachte schuldig is, bepaalt de rechter wat de gevolgen zijn.)

Om tot een eerlijk oordeel te komen, weegt de strafrechter alle details van de zaak zorgvuldig af. Er wordt gekeken naar hoe ernstig de milieuschade is en hoe lang de vervuiling al duurt. Ook de gevolgen voor omwonenden en hun leefomgeving wegen zwaar mee. Als de verdachte al vaker de wet heeft overtreden (herhaling), dan neemt de strafrechter dat mee in de uiteindelijke straf.

Strafrecht en betrokkenen bij milieuzaken

Een strafrechtelijke milieuzaak is geen ver-van-mijn-bedshow; het heeft vaak een enorme impact op iedereen die erbij betrokken is. Denk aan bedrijven en hun bestuurders, de medewerkers op de werkvloer, en aan omwonenden en burgers.

Als een bedrijf verdacht wordt van een milieudelict, staat er veel op het spel. Niet alleen kan het bedrijf een flinke boete krijgen, maar ook de directeuren of bestuurders kunnen persoonlijk strafrechtelijk worden vervolgd. Dit kan leiden tot zware straffen of reputatieschade.

Soms zijn het individuele personen die de handelingen daadwerkelijk uitvoeren. Denk aan een vrachtwagenchauffeur die illegaal afval dumpt, of een fabrieksmedewerker die chemisch afval via het riool wegspoelt. Ook zij kunnen persoonlijk te maken krijgen met het strafrecht.

Als we het hebben over betrokkenen bij milieuzaken, mogen we de burgers (omwonenden, werknemers en andere slachtoffers) niet vergeten te noemen. Burgers zijn vaak degenen die de risico’s en schade van milieucriminaliteit ervaren. Zoals stankoverlast, gezondheidsklachten of vervuild drinkwater.

Op Slachtofferwijzer lees je wat je kunt doen als je zelf met milieucriminaliteit te maken hebt.

Wanneer is een advocaat strafrecht betrokken?

Bij een ingewikkelde milieuzaak komt er bijna altijd een 'advocaat strafrecht' in beeld. Dit gebeurt op het moment dat de situatie serieus wordt. Denk aan situaties waarin:

• iemand officieel wordt verdacht van een milieudelict,
• het Openbaar Ministerie een strafzaak start, en/of
• er zware strafrechtelijke gevolgen dreigen, zoals een hoge boete of een gevangenisstraf.

Een gespecialiseerde strafrecht-advocaat richt zich in de eerste plaats op het beschermen van de rechten van de verdachte. De strafrecht-advocaat controleert of het onderzoek eerlijk verloopt, bekijkt het bewijs kritisch en helpt de verdachte om zijn of haar kant van het verhaal goed te vertellen tijdens het strafproces.

Een advocaat strafrecht helpt ook slachtoffers van milieucriminaliteit

Vaak denken mensen dat een advocaat er alleen is voor de dader of de verdachte, maar dat is niet zo. Ook als slachtoffer (bijvoorbeeld als omwonende van een fabriek die de milieuwetten overtreedt) kun je de hulp van een advocaat strafrecht inschakelen.

Als je schade hebt opgelopen door milieucriminaliteit, heb je binnen een strafzaak namelijk ook rechten. Een advocaat kan je helpen om gebruik te maken van je spreekrecht tijdens de zitting, zodat de rechter hoort wat de impact op jouw leven is. Daarnaast helpt een advocaat je om een officiële schadevergoeding te eisen binnen de lopende strafzaak. Zo sta je er als burger niet alleen voor.

Voorbeelden van strafbare milieudelicten

Wanneer grijpt de overheid nu echt in met het strafrecht? Dat gebeurt vooral bij ernstige situaties waarin de grenzen flink worden overschreden. Je kunt hierbij denken aan situaties waarin een bedrijf illegaal gevaarlijke chemische stoffen loost in de natuur of in het riool. Ook als er sprake is van grootschalige of herhaalde milieuvervuiling, trekt de overheid een harde grens.

Vaak heeft zo'n bedrijf dan al eerdere waarschuwingen gekregen. Als een organisatie deze waarschuwingen of eerdere boetes (handhavingsmaatregelen) bewust negeert en gewoon doorgaat, wordt het een strafzaak. Waar de overheid vooral naar kijkt, is het gevaar: zodra milieucriminaliteit zorgt voor direct gevaar voor de gezondheid van mensen of de natuur, is de grens bereikt.

De impact van milieucriminaliteit op onze samenleving

Hoe dit soort milieucriminaliteit het leven van gewone burgers beïnvloedt, blijkt wel uit het verhaal van Nienke. Zij ontdekte hoe chemiebedrijf Chemours haar directe leefomgeving jarenlang vervuilde met schadelijke stoffen. De grond en het water in haar buurt bleken ernstig vervuild, met alle gevolgen van dien.

Op Slachtofferwijzer lees je ook de verhalen van andere mensen die met een vorm van milieucriminaliteit te maken hebben. Zo vertelt Hans over de gezondheidsklachten van zijn gezin door de uitstoot van fabrieken in zijn buurt. En Gitta over haar strijd tegen het gebruik van bestrijdingsmiddelen vlak langs haar huis. Ook de verhalen van de bewoners van Zaltbommel en van de bewoners van Amsterdam-Noord maken goed duidelijk hoeveel impact milieucriminaliteit heeft op onze samenleving.

Dit soort ervaringsverhalen laat zien dat milieuzaken niet alleen over cijfers en rapporten gaan, maar over de veiligheid van de plek waar je woont. Juist in dit soort grootschalige situaties is het strafrecht onmisbaar om de verantwoordelijken aan te pakken en erkenning te geven aan de omwonenden.

Wat kun je doen bij vermoedens van strafbare milieuschade?

Zie, merk of vermoed je dat een bedrijf de regels overtreedt en het milieu vervuilt? Dan is het logisch dat je je zorgen maakt en/of wil ingrijpen. Gelukkig kun je zelf een aantal belangrijke stappen zetten.

Op Slachtofferwijzer lees je meer over wat je kunt doen bij milieucriminaliteit en hoe en waar je (een vermoeden van) milieucriminaliteit kunt melden.

Waarom strafrecht belangrijk is bij milieucriminaliteit

Het strafrecht speelt een onmisbare rol bij het aanpakken van ernstige milieucriminaliteit. Onze natuur en leefomgeving zijn kwetsbaar, en de gevolgen van vervuiling kunnen tientallen jaren merkbaar blijven voor de gezondheid van mens en dier. Door hard op te treden met het strafrecht, geeft de overheid een heel duidelijk signaal af. Namelijk dat het bewust beschadigen van onze leefomgeving in Nederland absoluut niet wordt toegestaan.

De kracht van dit systeem zit niet alleen in het uitdelen van straffen achteraf, maar juist in de bescherming voor de toekomst. Het schrikt andere bedrijven af om de regels te overtreden (preventie). Zo helpt het strafrecht om onze samenleving veilig, gezond en leefbaar te houden. Voor nu, en voor de generaties na ons.