Bodemvervuiling: wat is het en wat kun je doen bij zorgen?

Wat is bodemvervuiling?

Bodemvervuiling betekent dat er schadelijke stoffen in de grond terechtkomen en daar blijven zitten. Dit kan gaan om chemische stoffen, zware metalen, olie, brandstoffen of afvalstoffen. Deze stoffen kunnen zich in de bodem verspreiden. Soms bereiken ze ook het grondwater of het oppervlaktewater in de buurt.

Een vervuilde bodem kan grote schade veroorzaken aan planten, dieren en complete natuurgebieden. Bodemvervuiling kan ook risico's geven voor je gezondheid. Hoewel het bij gezondheidsproblemen vaak niet direct duidelijk is dat ze door bodemvervuiling zijn ontstaan, kan dit toch het geval zijn. Zeker als je er langere tijd mee te maken hebt (gehad).

Het snel herkennen en melden van een vervuilde bodem is daarom belangrijk. Zo kan er verder onderzoek naar worden gedaan door experts. Ook helpt het voorkomen dat schadelijke stoffen zich verder verspreiden. En dat bodemvervuiling zo (nog meer) schade geeft aan je leefomgeving en/of gezondheid.

Je kunt als burger of omwonende dus een rol spelen bij het aanpakken van bodemvervuiling door er melding van te maken. In elke regio controleert de omgevingsdienst of bedrijven en personen zich aan milieuregels houden. Naar aanleiding van meldingen kunnen zij vermoedelijke bodemvervuiling verder onderzoeken en de nodige stappen nemen om verdere schade te voorkomen. Je staat er dus niet alleen voor.

Op Slachtofferwijzer lees je meer over hoe en waar je melding kunt doen van bodemvervuiling, of een andere vorm van vervuiling of overlast in je leefomgeving.

Hoe ontstaat bodemvervuiling?

Soms ontstaat bodemvervuiling plotseling door een ongeluk en valt het direct op. Zoals bij een grote lekkage in een fabriek naar aanleiding van een kapot onderdeel. Maar vaak gebeurt vervuiling van de bodem langzaam en ongemerkt. Schadelijke stoffen trekken dan steeds dieper in de grond zonder dat iemand het doorheeft, waardoor bodemvervuiling soms al jaren aanwezig is.

Bodemvervuiling kent verschillende oorzaken, maar vaak ontstaat het door acties van een fabriek of bedrijf. Denk bijvoorbeeld aan:

• het dumpen van giftig afval in de natuur;
• industriële lozingen van schadelijke stoffen zonder toestemming (zoals in sloten);
• lekkages van oude opslagtanks of van oude installaties van een fabriek, en
• het verkeerd gebruiken van schadelijke stoffen in de landbouw.

Bodemvervuiling en milieucriminaliteit

In een aantal gevallen is een vervuilde bodem het directe gevolg van een milieudelict of milieucriminaliteit. Bedrijven of personen negeren dan bewust of onbewust milieuregels. Bijvoorbeeld door giftig afval in de natuur te dumpen of schadelijke stoffen in de grond weg te laten stromen (te lozen). Helaas gebeurt dit regelmatig bewust, om zo kosten te besparen of meer winst te maken.

Toch is niet elke vorm van vervuiling een overtreding van de wet. Soms ontstaan er lekkages door een onbewuste fout. In andere gevallen heeft een bedrijf gewoon een geldige vergunning van de overheid. Zoals voor het uitstoten van stoffen die wettelijk zijn toegestaan, maar op lange termijn wel zorgen voor schadelijke vervuiling van grond in de omgeving.

Als een bedrijf zich aan alle milieuregels houdt, maar er toch schade ontstaat, noemen we dit ook wel 'lawful but awful'. Activiteiten van een bedrijf kunnen dus binnen de geldende vergunningen of regels vallen, en toch gevolgen hebben voor de leefomgeving. Ook dan kun je als omwonende overlast ervaren – bijvoorbeeld door legale, schadelijke uitstoot van een fabriek waardoor er PFAS in je moestuin terechtkomt. Toezicht en handhaving door de overheid zijn in deze situaties erg belangrijk om verdere schade aan het milieu te beperken.

Op Slachtofferwijzer lees je meer over wat je kunt doen als je met milieucriminaliteit te maken hebt. En in het verhaal van Nienke lees je hoe zij omgaat met de bodemvervuiling door een fabriek in haar omgeving.

Bodemvervuiling in je omgeving

Bodemvervuiling kan op veel verschillende plekken voorkomen. Denk aan woonwijken, tuinen, speeltuinen, openbare ruimtes zoals parken en ook landbouwgrond en natuurgebieden.

Vervuiling blijft helaas niet altijd op één plek liggen. Schadelijke stoffen verplaatsen zich via het grondwater en regenwater naar de wijdere omgeving. Dit kan invloed hebben op de leefbaarheid en het gevoel van veiligheid in jouw buurt. Zelfs als de bodemvervuiling in een ander gebied is begonnen.

Hoe langer ergens sprake is van bodemvervuiling, hoe meer gevolgen dit kan hebben voor je leefomgeving en gezondheid.

Het is heel normaal dat je stress of zorgen ervaart als je denkt dat de grond in jouw leefomgeving vervuild is. Maar je staat er niet alleen voor. Je mag met vragen en twijfels altijd contact opnemen met bijvoorbeeld de omgevingsdienst of de gemeente in jouw regio.

Wanneer moet je je zorgen maken bij bodemvervuiling?

Ligt er wat zwerfafval in een park? Dan is er meestal geen sprake van ernstige bodemvervuiling. Maar in sommige situaties is het wel verstandig om extra oplettend te zijn en eventueel aan de bel te trekken.

Bijvoorbeeld als je in of op de grond duidelijke en vreemde sporen van bodemvervuiling ziet. Ook als je gezondheidsklachten ervaart zonder duidelijke oorzaak en je vermoedt dat dit mogelijk door bodemvervuiling komt, kan actie nodig zijn. Net als wanneer je ontdekt dat je al lange tijd met vervuilde grond te maken hebt. Zoals door het eten van groenten uit een moestuin waarvan de grond ernstig vervuild blijkt te zijn.

Is het duidelijk dat een bedrijf of persoon voor bodemvervuiling heeft gezorgd? En wordt er geheimzinnig over gedaan? Dan zou dat mogelijk een teken kunnen zijn van overtreding van milieuregels. Zeker als een bedrijf of persoon bewust en structureel bodemvervuiling veroorzaakt, kan dit grote gevolgen hebben voor je leefomgeving en gezondheid.

Wat kun je doen bij vermoedens van bodemvervuiling?

Weet je of vermoed je dat er sprake is van bodemvervuiling? Dan zijn er een aantal dingen die je kunt doen:

• Vermijd contact: raak de vervuilde grond niet aan, en laat ook huisdieren (en kinderen) er niet mee in aanraking komen. Dit geldt ook voor voedsel dat verbouwd is op vervuilde bodem.
• Leg de situatie vast: noteer de locatie, datum en tijd en maak als het kan ook duidelijke foto's.
• Meld de (mogelijke) bodemvervuiling: geef de informatie door aan de organisatie die hierover gaat; meestal is dit de omgevingsdienst of de gemeente. Ook bij twijfel.
• Bij gezondheidsklachten naar de huisarts: ervaar je gezondheidsklachten na in aanraking te zijn gekomen met vervuilde bodem, zoals door het eten van voedsel uit vervuilde moestuingrond? Dan is het slim om contact op te nemen met je huisarts.

Goed om te weten: je mag ook contact opnemen met een van de organisaties bij twijfel of zorgen over bodemvervuiling. Je hoeft dus niet te wachten tot je zeker weet of de bodem vervuild is, of tot de bodemvervuiling tot (meer) schade heeft geleid.

Ook hoef je niet zelf te bewijzen hoe ernstig het probleem is. Dat zoeken experts van de overheid verder uit zodra het probleem bij hen bekend is. Door melding te maken van (mogelijke) bodemvervuiling bij een van de overheidsorganisaties, kun jij ze hier wel op wijzen.