Illegale lozing en uitstoot van chemische stoffen (zoals ZZS) in water en lucht

Illegale lozing en uitstoot van chemische stoffen in water en lucht kunnen grote gevolgen hebben voor je gezondheid. In dit artikel lees je wat dit betekent. Ook lees je wat je kunt doen bij een vermoeden van illegale lozing of uitstoot, of bij zorgen en gezondheidsklachten.

Illegale lozing en uitstoot van chemische stoffen kunnen grote, schadelijke gevolgen hebben voor jouw gezondheid en je omgeving. Het betekent dat een bedrijf zonder toestemming gevaarlijke stoffen in water of lucht laat komen. Bijvoorbeeld wanneer giftig afval in het riool wordt geloosd, of wanneer een fabriek meer chemische stoffen uitstoot dan is afgesproken. Zulke situaties kunnen de leefomgeving beschadigen en risico’s geven voor mens en natuur.

Soms merk je vervuiling pas laat op. Je kunt een vreemde geur ruiken, verkleurd water zien of gezondheidsklachten krijgen zonder duidelijke oorzaak. Dit kan veel onzekerheid geven. Vooral als je (nog) niet weet welke chemische stoffen precies zijn vrijgekomen, of wanneer mogelijke gevolgen pas later zichtbaar worden.

Chemische stoffen, gevaarlijke stoffen en ZZS

Chemische stoffen komen voor in veel producten en productieprocessen. Sommige daarvan zijn schadelijk voor mens en milieu. In dat geval spreken we van gevaarlijke stoffen. Bepaalde gevaarlijke stoffen zijn extra zorgwekkend (schadelijk); deze staan bekend als zeer zorgwekkende stoffen, ook wel ZZS genoemd.

ZZS breken bijna niet af en kunnen zich ophopen in lucht, bodem, water en in je lichaam. Zelfs kleine hoeveelheden kunnen na verloop van tijd veel schade geven. Er gelden daarom extra strenge regels voor het gebruik van deze stoffen. Ook is het hierbij extra belangrijk dat lozing en uitstoot goed worden gecontroleerd.

Op Slachtofferwijzer lees je meer over de (risico’s van) verschillende gevaarlijke stoffen zoals PFAS en andere ZZS.

Hoe chemische stoffen zoals PFAS en andere ZZS in water, lucht en bodem terechtkomen

Gevaarlijke stoffen kunnen op verschillende manieren in water, bodem of lucht terechtkomen. Soms gebeurt dit per ongeluk, bijvoorbeeld door een fout, lekkage, verkeerde opslag of een beschadigde installatie. Maar bedrijven kunnen gevaarlijke stoffen ook expres laten vrijkomen, zelfs wanneer dat niet is toegestaan. In alle gevallen kunnen deze stoffen zich verspreiden en risico’s geven voor je gezondheid en de natuur.

Lozing betekent dat een bedrijf stoffen vrijlaat in water (sloot, riool, zee) of in de bodem (grond, aarde). Bijvoorbeeld door de stoffen via de afvoer naar het riool te laten stromen. Of door afvalwater op het terrein te laten weglopen, waardoor het in de bodem terechtkomt. Uitstoot betekent dat stoffen in de lucht worden vrijgelaten, zoals via pijpen of ventilatiesystemen van fabrieken.

Bij illegale lozing of uitstoot worden milieuregels ontweken of genegeerd. Maar niet alle uitstoot of lozing is verboden: soms mogen bedrijven een bepaalde hoeveelheid gevaarlijke stoffen lozen of uitstoten. Voor zeer zorgwekkende stoffen geldt dat bedrijven lozing en uitstoot zoveel mogelijk moeten voorkomen en zo klein mogelijk moeten houden.

Toegestaan of niet: lozing of uitstoot van gevaarlijke stoffen kan de omgeving beschadigen. Door de grote risico’s van gevaarlijke stoffen voor mens en milieu zijn duidelijke regels, controle en handhaving erg belangrijk.

Schade door legale en illegale uitstoot en lozingen: wat zijn de gevolgen voor mens en milieu?

Het lozen en uitstoten van chemische stoffen kan schadelijke gevolgen hebben. Zeker bij illegale uitstoot en lozing is vaak niet duidelijk welke chemische stoffen er precies vrijkomen en in welke hoeveelheid. Daardoor kunnen de gevolgen extra groot zijn.

Ook stoffen die volgens de regels wel mogen worden geloosd of uitgestoten kunnen schadelijke gevolgen hebben. Ze kunnen zich ophopen in de leefomgeving, wat risico’s geeft voor je gezondheid en voor de natuur.

Veel chemische stoffen komen overal in onze omgeving voor, door het grote gebruik ervan in industrie, landbouw en huishoudens. Denk aan stoffen die in fabrieken worden gebruikt, bestrijdingsmiddelen, medicijnen en microplastics. Sommige stoffen geven pas na lange tijd schade, ook wanneer de lozing of uitstoot legaal (met toestemming) gebeurde. Omdat je nooit precies weet wat je er later van zal gaan merken, kan het veel zorgen en onzekerheid geven.

Gevolgen voor mens en milieu

Het is duidelijk dat zowel illegale als legale lozingen en uitstoot veel schadelijke gevolgen kunnen hebben. Maar wat betekenen deze gevolgen precies voor jouw omgeving?

Chemische stoffen die worden geloosd of uitgestoten kunnen zich via wind of water verspreiden en zo grote afstanden bereiken. Sommige chemische stoffen zijn erg gevaarlijk voor dieren, planten en ecosystemen. Ze kunnen de bodem beschadigen en dieren en planten doden die in het water of op het land leven. Herstel van de omgeving kan jaren duren.

Ook jij kunt chemische stoffen inademen of binnenkrijgen via water, lucht of voedsel. Hoeveel gezondheidsklachten dit geeft, hangt af van onder andere je leeftijd, de soort stof en de hoeveelheid die je binnenkrijgt.

Sommige stoffen kunnen je longen of nieren beschadigen of je hormonen verstoren. Andere stoffen kunnen invloed hebben op je vruchtbaarheid of zwangerschap, of het risico op kanker vergroten. Chemische stoffen kunnen zich ook opstapelen in je lichaam en pas later schade geven.

Naast lichamelijke klachten kun je ook gevoelens van onzekerheid, angst en boosheid ervaren. Bijvoorbeeld als je dichtbij een fabriek woont die de omgeving ernstig blijkt te vervuilen. Vaak weet je niet welke stoffen er precies zijn vrijgekomen en wat de gevolgen daarvan zijn. Deze onduidelijkheid en het gevoel onveilig te wonen, kunnen zwaar zijn en invloed hebben op je dagelijks leven.

Op Slachtofferwijzer lees je meer over de mogelijke gevolgen van gevaarlijke stoffen op je gezondheid en leefomgeving.

Wet- en regelgeving: hoe het hoort te gaan

Het is voor bedrijven niet altijd een bewuste keuze om meer uit te stoten of te lozen dan is toegestaan. Soms gebeurt dit onbedoeld, bijvoorbeeld door een kapotte machine of een technisch probleem, of omdat regels niet duidelijk genoeg zijn. Maar bewust of onbewust, legaal of illegaal: uitstoot of lozing van chemische stoffen kan grote gevolgen hebben. Daarom zijn er strenge regels om jou en de natuur zoveel mogelijk te beschermen tegen schadelijke stoffen.

De overheid stelt strenge milieuregels op. Sinds 1 januari 2024 staan de belangrijkste regels in de nieuwe Omgevingswet. Daarin zijn veel regels samengevoegd tot één systeem. Dat moet duidelijker maken welke regels er precies gelden en welke vergunningen nodig zijn.

Bedrijven die werken met chemische stoffen hebben bijna altijd een vergunning nodig. Hierin staat precies hoeveel stoffen zij in de lucht of het water mogen uitstoten of lozen. Daarnaast hebben bedrijven verschillende verplichtingen.

De minimalisatieplicht voor zeer zorgwekkende stoffen verplicht bedrijven om de uitstoot en lozing van deze stoffen zoveel mogelijk te voorkomen. Ook moeten bedrijven elke vijf jaar een rapport opsturen naar de overheid. Hierin moet staan welke stoffen ze gebruiken, hoeveel ze daarvan uitstoten/lozen, en hoe ze verdere vervuiling proberen te verminderen. En als er iets misgaat, zoals een lek, zijn bedrijven verplicht om dit direct bij de overheid te melden.

Wie houdt toezicht op bedrijven die met chemische stoffen werken?

Verschillende organisaties controleren of bedrijven zich aan de regels houden. Om een paar voorbeelden te noemen:

• De omgevingsdiensten zijn vaak het eerste aanspreekpunt voor vergunningen en controles. Zij houden toezicht namens gemeenten en provincies, en behandelen meldingen van burgers over stank of vervuiling.
• De waterschappen kijken of het water in rivieren en sloten schoon blijft.
• De politie en speciale opsporingsdiensten komen in actie als het gaat om (een vermoeden van) milieucriminaliteit. Zij kunnen bijvoorbeeld boetes geven of een bedrijf dwingen om maatregelen te nemen.
• Het RIVM geeft de overheid advies over welke stoffen gevaarlijk zijn.

Wil je precies weten welke organisaties een rol spelen en wat ze doen bij illegale uitstoot of lozing van chemische stoffen? Op Slachtofferwijzer vind je een duidelijk overzicht van de verschillende organisaties en hun taken rondom milieucriminaliteit.

Waarom bedrijven soms toch illegaal lozen of (meer) uitstoten

Ondanks regels en toezicht gaat het in de praktijk soms mis. Er zijn verschillende redenen waarom sommige bedrijven toch bewust illegaal (blijven) lozen of uitstoten.

De meest voorkomende reden dat bedrijven soms kiezen voor illegale lozing of uitstoot is om kosten te besparen. Veilige verwerking van chemisch afval kan namelijk erg duur zijn. Dat geldt ook voor nieuwe filters of apparaten die lozing of uitstoot moeten verminderen.

Ook zijn er veel verschillende wetten en vergunningen waar bedrijven rekening mee moeten houden. Zo zijn er landelijke wetten zoals de Omgevingswet, en Europese regels zoals REACH. Daarnaast geven provincies en gemeenten vergunningen af en stellen ook zij eisen aan lozing en uitstoot. Dit alles maakt het voor bedrijven soms lastig om precies te weten wat wel en niet mag.

Nog een reden dat illegale lozing of uitstoot door bedrijven kan (blijven) doorgaan, is dat er soms te weinig toezicht is. Bijvoorbeeld omdat er vanuit de overheid niet genoeg tijd is om bedrijven te controleren. Of omdat een organisatie te weinig personeel heeft dat dit soort controles kan uitvoeren. Sommige overtredingen blijven daardoor lang onopgemerkt.

Op Slachtofferwijzer lees je meer over toezicht en handhaving bij bedrijven die met gevaarlijke stoffen werken.

Voorbeelden van illegale uitstoot of lozing in Nederland en de gevolgen daarvan

In Nederland zijn verschillende verhalen bekend van mensen die te maken kregen met vervuiling door illegale uitstoot of lozing. Vaak merkten zij pas na jaren dat er iets mis was met de lucht of het water in hun leefomgeving. De (mogelijke) schadelijke gevolgen bleken achteraf veel groter dan zij dachten. Dit zorgde voor veel angst, boosheid en zorgen om hun gezondheid.

Neem bijvoorbeeld Hans, die ontdekte hoe ernstig de vervuiling in zijn dorp was. Op auto’s, ramen en tuinmeubels lag steeds weer een grijze stoflaag met zware metalen, afkomstig van fabrieken in de buurt. Het bleek geen toeval dat zijn gezin steeds meer last kreeg van hoesten en benauwdheid. Ondanks veel tegenslagen blijft Hans zich inzetten voor een gezondere leefomgeving.

Ook Gitta strijdt al jaren voor een veilige en gezonde omgeving voor haar gezin. Elke keer dat er bestrijdingsmiddelen worden gespoten op het land rondom hun boerderij, moet het hele gezin naar binnen. Gitta: “Wetenschappers hebben een sterk vermoeden dat bestrijdingsmiddelen onder andere de ziekte van Parkinson kunnen veroorzaken. Het mogelijke risico voor de gezondheid van omwonenden zou dan toch veel meer aandacht moeten krijgen?”

Het verhaal van Nienke laat de invloed van vervuiling door schadelijke stoffen ook goed zien. Zij ontdekte dat een chemische fabriek in haar omgeving al jarenlang PFAS en andere ZZS uitstootte. Samen met andere bezorgde burgers startte ze een massa-aangifte tegen de fabriek. Tot nu toe lijkt de vervuiling gewoon door te kunnen gaan, maar Nienke geeft niet op.

Dezelfde fabriek maakte dat Joery met zijn gezin verhuisde naar een ander dorp, in de hoop op gezondere lucht. Maar jaren later bleek ook deze omgeving ernstig vervuild te zijn, doordat er in de buurt staalslakken waren gestort. Inmiddels is er ook PFAS in de bodem gevonden. Hoewel een echte oplossing nog ver weg lijkt, blijft Joery zich inzetten voor een gezondere leefomgeving.

Ook het gezin van Thijs ervaart elke dag de gevolgen van uitstoot door fabrieken in zijn buurt. Regelmatig hangt er een sterke chemische stank in de lucht en het is onduidelijk welke stoffen ze precies inademen. Net als andere dorpsbewoners maken ze zich grote zorgen over de luchtkwaliteit en de gevolgen voor hun gezondheid. Samen strijden ze voor meer eerlijkheid, duidelijkheid en verbetering, zodat de bewoners weer vrij kunnen ademhalen.

En ook Jan Wim, Mieke en Wiel maken zich zorgen over een chemische fabriek vlakbij hun woonwijk. De fabriek werkt met stoffen die brandbaar en kankerverwekkend zijn. En er is zelfs risico op een grote ontploffing of een gevaarlijke gifwolk. Samen strijden de bewoners voor strengere controles en een veiligere leefomgeving.

Je leest hun verhalen op Slachtofferwijzer. Deze verhalen laten niet alleen zien hoe groot de invloed kan zijn van vervuiling door uitstoot of lozing. Maar ook hoe belangrijk het is om serieus te worden genomen en om betrouwbare informatie te krijgen. Tot slot maakt elk verhaal duidelijk dat je samen sterker staat in je strijd tegen vervuiling van je omgeving.

Wat je zelf kunt doen bij een vermoeden van illegale lozing of uitstoot

Ruik je een vreemde geur, zie je verkleurd water of vermoed je dat er iets mis is? Maak hier een melding van, ook als je twijfelt. Een melding kan helpen om een onderzoek te starten en (verdere) schade te voorkomen. Op Slachtofferwijzer lees je meer over overlast melden van vervuiling, milieuschade of een milieudelict.

Maak je je zorgen over je gezondheid? Je staat er niet alleen voor. Op Slachtofferwijzer lees je meer over milieucriminaliteit en wat je kunt doen bij gezondheidsklachten die daar mogelijk door veroorzaakt zijn.